Bovenkerk Kamerkoor verrast met Messe Solennelle

Burgwalkerk Kampen
Zaterdag 12 November 2016
Petite Messe Solennelle, Rossini
Bovenkerk Kamerkoor, Kampen
o.l.v. Ab Weegenaar

Door: Erik de Leeuw

Als het aan Rossini had gelegen was het concert van het Bovenkerk Kamerkoor op zaterdagavond 12 November helemaal niet doorgegaan. Toen hij zijn Petite Messe Solennelle had gecomponeerd wilde hij het helemaal niet uitgeven; hij noemde het zijn 'oudedagszonde'. Helaas voor Rossini, maar gelukkig voor ons, is zijn wens niet gehonoreerd en is zijn bijzondere Mis daardoor voor vele luisteraars, zangers en musici beschikbaar. Zijn Petite Messe Solennelle is eerlijk gezegd een vreemd stuk. Het is een muziekstuk dat als enige onderlinge samenhang de vaste onderdelen van de Mis heeft, maar ook weer niet helemaal, want Rossini voegde er onder andere een ‘O Salutaris Hostia’ aan toe. De delen zijn wisselend van karakter, geschreven in de tijd van de Romantiek, maar niet per definitie passend bij die Romantiek die in de eerste helft van de 19e eeuw al ingang had gevonden. En ‘petite’ is de Mis ook al niet. En Solennelle? ‘Plechtig’ is niet de omschrijving die het eerst bij je opkomt als je de muzikale toonzetting en speelsheid van deze Mis hoort, hoewel de tekst an sich natuurlijk sterk kerkelijk geworteld en verantwoord is. Toen Rossini, die zijn sporen in de eerste helft van zijn leven al ruimschoots had verdiend met het schrijven van Italiaanse opera's, na een lange periode van afwezigheid als componist, als 72 jarige man nog een groot kerkelijk werk schreef, toonde hij zijn talent op een wijze die bij hem paste: eigenzinnig, ironisch, humoristisch. Het resultaat is een Mis die overigens niet voor een kerk maar voor een huisuitvoering (men neme een zeer ruime huiskamer) werd geschreven. Zelfs Rossini's persoonlijk verzoek aan de paus of er nu eindelijk eens vrouwenstemmen mochten klinken in de kerk werd genegeerd. De muziek doet bij vlagen denken aan opera: onstuimig, en dan weer ingetogen. Strak metrisch, 'contrapuntisch verantwoord', en dan weer lyrisch, onconventioneel in harmonie en melodie. De luisteraars in de Burgwalkerk (ik schat zo'n 150 bezoekers) konden horen waarom deze Mis bij de eerste uitvoering in 1864 al tot verraste blikken moet hebben geleid. Zelf schreef Rossini, niet geheel ontdaan van ironie en humor, in een leuke woordspeling: 'Ach Heer, ik ben ook maar een klein musicus, nu is deze kleine Mis klaar... maar is het werkelijk kerkelijk? Of is het vervloekte muziek? Hopelijk vergunt U me nu toch een plekje in uw paradijs'.      

Het Bovenkerk Kamerkoor, onder leiding van Ab Weegenaar had de pech op het allerlaatste moment een invalpianist te moeten zoeken wegens ziekte van de pianiste met wie gerepeteerd was. Mogelijk leidde dit tot wat minder contact tussen zang en piano, maar Pianist Henk Woudstra werkte zich op de vleugel stevig en zeker door de soms niet gemakkelijke begeleiding heen. Het bijzondere geluid van het harmonium was opvallend. Deze Mis is een van de weinige muziekstukken waar het harmonium zo'n centrale rol speelt, en Dirk Luijmes bespeelde zijn harmonium vanaf de orgelkruk fantastisch. Hij liet het harmonium in al zijn speelaarden klinken. Vooral in de fugatische solo van het niet bij de onderdelen van een mis behorende ‘Preludio Religiosa’, dat tijdens een collecte diende te worden gespeeld. De solisten waren goed gecast, er werd telkens met goed gedoseerde tekstbeleving gezongen. Bert van de Wetering imponeerde met het subtiel gebruik van dynamiek en expressie, Aart Mateboer was in de lagere toonhoogte wat beter verstaanbaar dan in de hoogte, maar vertolkte overduidelijk met plezier het bijna swingende en dansende karakter van het ‘Domine Deus’, Marian Dijkhuizen toonde een warm stemgeluid en was helder verstaanbaar, Heleen Koele zong een prachtig ingetogen en ingehouden ‘Crucifixus’, en pakte gepast ruimer uit bij het ‘O Salutaris Hostia’.

Het Bovenkerk Kamerkoor uit Kampen bestaat met haar 30 leden ruim 15 jaar en heeft onder leiding van Ab Weegenaar een ontwikkeling meegemaakt die resulteerde in een hele mooie uitvoering van de Petite Messe Solennelle. Deze Mis is voorwaar geen gemakkelijk stuk. De verschillende stemgroepen in het koor waren door elkaar geplaatst. Deze keuze van Ab Weegenaar komt de samensmelting van de klank absoluut ten goede. Wel mis je daardoor het dan-weer-van-links en dan-weer-van-rechts komen van de stemgroepen, maar dat is een keuze. Het koor zingt op hoog niveau, in deze Mis op enkele momenten zelfs gedivideerd naar 7-stemmige akkoorden. Het werkte zich goed door de, soms met hoog gekozen tempi, stukken heen. De klank was ronduit goed te noemen, homogeen en warm. Krachtige en heldere Sopraan- en Altpartijen, Tenor en Bas zouden net iets sterker kunnen. Onderdelen als timing, trefzekerheid en het volledig gelijk inzetten zouden de uitvoering nog iets strakker, helderder en transparanter hebben gemaakt. De dynamiek tussen de sterktes die in de partituur staan werden zo goed mogelijk gevolgd, het zingen van delen met de aanduiding 'pppp' (nog zachter in dynamiek dan Pianissimo Possibile) zou nog ingetogener kunnen. Als je bedenkt dat Rossini verwachtte dat het koor uit 12 zangers zou bestaan moet zijn idee van de klank bij deze 'pppp' delen wel heel klein en zacht zijn geweest. Het koor blonk wat mij betreft uit in het slotdeel voor een ingelaste pauze, het majestueus gezongen ‘Cum Sancto Spiritu’. Wat een energie! Hoe toonde daar het koor de liefde voor deze muziek. Voortdurend over elkaar heen buitelende Amens, steeds weer wisselend van klemtoonmoment, iedere stemsoort een ander soort melodielijn, ver uit elkaar en polyfoon, en dan weer heel dicht bij elkaar: een plezier om naar te luisteren. Het tempo lag hoog, uitdagend hoog, maar alleen al voor dit deel verdient het Bovenkerk Kamerkoor een groot compliment. Ab Weegenaar bediende zich dirigerende van een heldere en strakke slag, puntig waar nodig, uitnodigend en meeslepend als de muziek daar om vroeg. 

En Rossini? Als het aan mij ligt is de vraag die hij bij dit stuk schreef beantwoord en krijgt hij met deze Petite Messe Solennelle zijn felbegeerde plekje in het paradijs.          

Erik de Leeuw